inceleyin

İnovasyona Giden Yolda Girişimciler İçin Finansman ve Müşteri Bulma Aracı: Kitle Fonlaması 17 Mart 2021

Kitle fonlaması, bir girişim projesinin hayata geçmesi için ihtiyaç duyduğu finansmanı sağlamak amacıyla online platform üzerinden çok sayıda kişiden küçük miktarlarda fon toplanmasıdır.

Dr. Melek Demiray* & Prof. Dr. Şebnem Burnaz

İstanbul Teknik Üniversitesi, İşletme Mühendisliği Bölümü

Dijital dönüşüm hayatın her alanında baş döndüren bir şekilde kendini gösterirken hem bu dönüşümü etkileyen hem de bu dönüşümden etkilenen alanların başında girişimcilik geliyor. Dijital çağın sağladığı en önemli katkı girişimcilerin sorunlarına pratik çözümler geliştirebilme fırsatlarını sunması. Girişimcilerin inovatif projelerini hayata geçirirken aşmak zorunda oldukları en önemli bariyerlerin başında finansman sorunu ve potansiyel müşterilere ulaşabilme geliyor. Kitle fonlaması adı verilen yeni bir yöntem bu sorunların ortadan kaldırılmasına olanak sağlıyor.  

Kitle fonlaması, bir girişim projesinin hayata geçmesi için ihtiyaç duyduğu finansmanı sağlamak amacıyla online platform üzerinden çok sayıda kişiden küçük miktarlarda fon toplanmasıdır.

Sadece erken aşama veya büyüme evresindeki start-up’lar değil, banka, melek yatırım ve risk sermayesi gibi geleneksel finansal kaynaklardan kolaylıkla sermaye elde edemeyen sosyal girişimler, bireysel girişimciler ve KOBİ’ler de bu yöntem ile fon elde edebilirler. Kitle fonlamasının sağladığı diğer avantajlar arasında, projenin (ürün veya hizmetin) tanıtımını yapma ve farkındalık sağlama, pazar araştırması yapma, potansiyel müşteriden geri bildirim ve pazar onayı alma, projeyi pazarlama (ürün veya hizmet ön satışı), girişimcinin riskini azaltma, girişimciler ve diğer proje sahipleri için network sağlama sayılabilir.

Kitle fonlaması modelleri: Kitle fonlamasında dört model bulunuyor.

1. Bağış bazlı kitle fonlamasında projeye fon sağlayanların maddi veya somut bir karşılık beklentisi yoktur. Burada temel motivasyon hayırseverlik, sosyal fayda veya manevi tatmindir. Bireyler veya sivil toplum kuruluşları tarafından yaygın olarak kullanılıyor.

2. Ödül bazlı kitle fonlamasında ise projeye sağlanan fon karşılığında destekçilere maddi veya soyut ödüller veriliyor. Örnek olarak proje sonucu ortaya çıkan yeni ürün, müzik projelerinde müzik albümü veya şarkıcı ile tanışma fırsatı ve teşekkür kartı sayılabilir. Bu model yaygın olarak teknoloji, sinema, müzik, tasarım, oyun, edebiyat ve çevre kategorilerinde kullanılıyor.

3. Borç bazlı kitle fonlaması modelinde yatırımcılar girişim projesine sağladıkları sermayeyi vadesinde tek seferde veya taksitler halinde geri alırlar. Yatırımcılar faiz geliri elde edebilir veya sadece anaparayı alır. Bu modelde fon toplayanlar veya yatırımcılar, kişi veya kurum/şirket olabilir. Dünyada kitle fonlamasında en fazla kullanılan modeldir.

4. Paya dayalı kitle fonlamasında ise bir girişim şirketi veya KOBİ için gerekli olan sermaye hisse karşılığında, nitelikli veya bireysel yatırımcıdan toplanıyor. Online ortamda çok sayıda kişiden az miktarda fon sağlandığı için melek yatırımdan ve risk sermayesinden farklılık gösteriyor. Girişimlerin dijital çağda demokratik ve kolektif olarak desteklenmesi sağlanıyor.

Dünyada Kitle Fonlaması: Cambridge raporlarına göre dünyada kitle fonlaması pazar hacmi 417,2 milyar dolar. (The Cambridge Centre for Alternative Finance Report, 2018). Asya Pasifik pazarının yüzde 99’una Çin, Amerika pazarının yüzde  97’sine Kuzey Amerika hâkim. Avrupa pazarının ise yüzde 65’ini İngiltere oluşturuyor.

Türkiye’de Kitle Fonlaması:  Türkiye’de 2010 yılından bu yana bağış ve ödül bazlı kitle fonlaması platformları faaliyet gösteriyor. Aralık 2017’de kitle fonlaması ile ilgili kanun kabul edilerek paya dayalı modelin de önü açıldı. “Paya Dayalı Kitle Fonlaması Tebliğ Taslağı” Ocak 2019 tarihinde SPK tarafından kamuoyu ile paylaşılarak geri bildirimler toplandı. Paya Dayalı Kitle Fonlama Tebliğ, 3 Ekim 2019’da Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Düzenleme ile teknoloji ve/veya üretim faaliyetinde bulunan 5 yaşından genç girişim şirketlerine hisse karşılığı nitelikli veya bireysel yatırımcıların yatırım yapabilmesine lisans sahibi kitle fonlaması platformları üzerinden olanak tanındı. Girişim şirketleri en fazla yılda iki kere fon toplayabilecek. Nitelikli yatırımcının yatırım miktarı kısıtlanmazken bireysel yatırımcı için sınır bir takvim yılında 20 bin TL’den gelir beyanı ile 100 bin TL’ye kadar arttırılabilecek şekilde belirlendi.

Türkiye’de Kitle Fonlaması Pazarı: Kitle fonlaması pazar hacminin 2017 itibariyle 20 milyon TL olduğu tahmin ediliyor. Aktif olarak faaliyette bulunan 6 platform ödül ve/veya bağış bazlı olarak hizmet veriyor. Yakın gelecekte paya dayalı kitle fonlaması platformlarının lisans için SPK’ya başvurması bekleniyor. Şu ana kadar yayımlanan binden fazla projeden 300’den fazlası hedef fon miktarına ulaşarak başarılı oldu. Ülkemizde yüzde 30 olan proje başarı oranı dünyadaki oran ile benzerlik gösteriyor.

Türkiye’de Girişimcilik Ekosisteminde Kitle Fonlaması: Türkiye’de yapılan araştırma kapsamında kitle fonlaması kavramını bilen ve platformlarını takip eden girişimcilerden elde edilen 360 adet anket sonucuna göre girişimciler yoğunlukla (yüzde 85) yerel platformları takip ederken,  yurt dışındaki platformları takip etme oranı yüzde 44. Katılımcıların yüzde 20’si bir kitle fonlaması platformunda proje yayınlamış, yüzde 17’si ise kitle fonlaması projesi hazırlık aşamasında. Araştırma kapsamında girişimcilerin kitle fonlaması algısını ölçmek için ilgili ifadelere katılma oranı yukarıdaki grafikte gösterilmiştir.

Gelecek Beklentileri

Günümüzde kitle fonlaması, geleneksel finansal kaynakların oluşturduğu olumsuzlukları giderebilen ve yatırım sermayesinin tabana yayılmasına imkan tanıyan büyük bir fırsat. Bu sayede çok sayıda kişinin girişimcilik projelerine güven duyarak para vermesi ile girişimlerdeki iş yapma yeteneği ve yapısı gelişebilir. Ancak girişimcilerin kitle fonlamasına bakışı bu sistemin söz edilen faydalarını algılamaktan henüz uzak görünüyor. Sistemin yapısı, içerdiği süreçler, paydaşların rolleri konularındaki farkındalık ve bilgi eksikliği, hatta bilgi kirliliği sistemin tam olarak anlaşılmasının önünde büyük bir engel. Diğer yandan, yasal düzenleme ile birlikte girişimcilik ekosisteminin ve diğer finansal kurumların artan ilgisiyle Türkiye’de faaliyet gösteren platform sayısının artması ve kitle fonlaması pazarının üstel olarak büyümesi bekleniyor. Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın 2018’de açıkladığı Orta Vadeli Program’da belirtildiği üzere, kitle fonlamasının esnek yapısının ICO (Initial Coin Offering) gibi yeni nesil finansman araçları ile desteklenmesiyle bu sistemin yaygınlaştırılması dijital dönüşümü hızlandıracaktır.

Teknopark İstanbul IQ Dergisi için kaleme alınmıştır.